Cấu trúc ngữ pháp HSK 1 chuẩn 3.0: mẫu câu và lỗi thường gặp

Ngữ pháp HSK 1 không phải một rừng quy tắc rối rắm: toàn bộ bậc 1 của chuẩn HSK 3.0 chỉ có 48 điểm ngữ pháp, và chúng quay quanh vài trật tự câu cố định. Nắm được các trật tự đó, bạn ghép 500 từ vựng đầu tiên thành câu đúng ngay trong những tuần học đầu.

Bài này gom các điểm ngữ pháp bậc 1 theo nhóm chức năng — khẳng định, phủ định, hỏi, nói "là" và "có", chỉ thời gian và nơi chốn, đếm số lượng — kèm công thức, ví dụ có pinyin và lỗi người Việt hay mắc. Toàn bộ ví dụ nằm trong phạm vi từ vựng HSK 1 nên bạn đọc thành tiếng được ngay.

Ngữ pháp HSK 1 gồm những nhóm nào

Chuẩn HSK 3.0 mô tả bậc 1 bằng 48 điểm ngữ pháp và 500 từ vựng (tính cộng dồn). Học lần lượt theo danh mục thì thấy rời rạc; gom theo chức năng giao tiếp thì chỉ còn sáu nhóm.

• Bộ xương câu: chủ ngữ - động từ - tân ngữ, cùng kiểu câu lấy tính từ làm vị ngữ.
• Phủ định: 不 (bù) cho thói quen, ý muốn, tương lai; 没 (méi) cho việc đã xảy ra; 别 (bié) để ngăn cấm.
• Câu hỏi: 吗 (ma), từ nghi vấn, 还是 (háishì) và dạng chính phản A 不 A.
• Hai mẫu câu đặc biệt: câu chữ 是 (shì) và câu chữ 有 (yǒu).
• Trạng ngữ và định ngữ: thời gian, nơi chốn, mức độ đứng trước động từ; 的 (de) nối định ngữ với danh từ.
• Số lượng: số đếm cộng lượng từ, cách nói giờ và cách đọc số tiền.

Danh mục đầy đủ kèm ví dụ có nút phát âm nằm ở trang ngữ pháp HSK 1; phần bài học tương ứng nằm trong lộ trình HSK 1.

Trật tự cơ bản: câu khẳng định và câu phủ định

Câu kể đơn giản nhất theo công thức Chủ ngữ + động từ + tân ngữ, trùng thứ tự tiếng Việt nên rất dễ vào. Tiếng Trung không chia động từ theo chủ ngữ, cũng không đổi dạng theo thời, nên bạn chỉ cần đặt đúng vị trí.

Khi tả tính chất, tiếng Trung dùng thẳng tính từ làm vị ngữ theo mẫu Chủ ngữ + 很 + tính từ, không cần động từ 是 (shì - là). Chữ 很 (hěn) ở đây phần lớn chỉ là từ đệm cho câu đủ nhịp, không nhất thiết dịch thành "rất".

Phủ định có hai đường rẽ: 不 + động từ/tính từ dùng cho hiện tại, tương lai, thói quen và ý muốn; 没 + động từ dùng cho việc đã hoặc chưa xảy ra. Muốn ngăn ai làm gì thì dùng 别 (bié - đừng).

Câu chữ 是 và câu chữ 有: nói "là" và "có"

Câu chữ 是 dùng để xác định danh tính, phân loại hoặc giới thiệu, theo mẫu A + 是 + B. Phủ định của nó là 不是 (bú shì), không bao giờ dùng 没.

Câu chữ 有 gánh hai ý. Sở hữu theo mẫu Người + 有 + vật; tồn tại theo mẫu Nơi chốn + 有 + vật, tức "ở đâu có gì". Điểm cần khắc cốt: phủ định của 有 luôn là 没有 (méiyǒu), tiếng Trung không có dạng 不有.

Bốn cách đặt câu hỏi trong HSK 1

Tiếng Trung không đảo trật tự khi hỏi. Bạn giữ nguyên câu kể rồi chọn một trong bốn cách dưới đây, tuỳ việc muốn xác nhận đúng sai, khai thác thông tin hay đưa ra phương án.

Cách hỏi bằng 吗 (ma) đơn giản nhất: câu kể giữ nguyên, thêm 吗 vào cuối. Nhóm từ nghi vấn 什么 (shénme - gì), 谁 (shéi - ai), 哪儿 (nǎr - ở đâu), 几 (jǐ - mấy), 多少 (duōshao - bao nhiêu) đặt đúng vào chỗ của thông tin bạn muốn biết, và khi câu đã có chúng thì bỏ 吗. Nhớ thêm: sau 几 bắt buộc có lượng từ.

Hai cách còn lại làm câu hỏi nghe tự nhiên hơn hẳn. 还是 (háishì) đưa sẵn hai phương án để người nghe chọn — đừng thay bằng 或者 (huòzhě), vì từ đó chỉ dùng trong câu kể. Dạng chính phản lặp động từ hoặc tính từ ở thể khẳng định rồi phủ định, tương đương "có... không" của tiếng Việt và mang sắc thái trung lập.

Trạng ngữ và định ngữ: cái gì đứng trước, cái gì đứng sau

Quy tắc vàng của bậc 1: thành phần bổ nghĩa đứng trước từ mà nó bổ nghĩa. Với động từ, trật tự thường gặp là Chủ ngữ + thời gian + nơi chốn + động từ.

Định ngữ cũng đứng trước danh từ: 中文书 (sách tiếng Trung), 新书包 (cặp mới); khi định ngữ dài hoặc muốn nhấn mạnh thì thêm 的 (de) — 干净的房间 (căn phòng sạch sẽ). Ngược lại, từ chỉ phương vị như 上 (shàng - trên), 里 (lǐ - trong) lại đứng sau danh từ, nên "trong cặp sách" là 书包里.

Cặp giới từ 从...到... (cóng...dào... - từ... đến...) nêu điểm đầu và điểm cuối của một khoảng thời gian hay hành trình, và cả cụm cũng nằm trước động từ.

Số lượng, lượng từ, giờ giấc và số tiền

Tiếng Trung gần như không bao giờ nói số cộng danh từ trực tiếp. Công thức bắt buộc là Số + lượng từ + danh từ, giống "ba quyển sách" của tiếng Việt. Riêng số 2 đứng ngay trước lượng từ phải là 两 (liǎng), không phải 二 (èr).

Cùng khung số lượng đó, giờ dùng 点 (diǎn - giờ) và 分 (fēn - phút), 半 (bàn) là "rưỡi", 差 (chà) là "kém"; hai giờ nói 两点 chứ không nói 二点, còn phút lẻ dưới mười phải đọc thêm 零 (líng). Số tiền trong khẩu ngữ dùng 块 (kuài - đồng), 毛 (máo - hào), 分 (fēn - xu), còn văn viết dùng 元 (yuán). Bảng lượng từ mở rộng nằm ở trang lượng từ tiếng Trung.

Nói việc đã xong, đang làm và muốn làm

Vì động từ không đổi dạng, tiếng Trung dùng trợ từ để đánh dấu tiến trình. Việc đã hoàn thành hoặc trạng thái vừa thay đổi thì thêm 了 (le) ngay sau động từ hoặc ở cuối câu; câu kèm số lượng cụ thể rất hợp với 了. Khi phủ định, dùng 没 trước động từ và bỏ hẳn 了.

Hành động đang diễn ra dùng 在 (zài) hoặc 正在 (zhèngzài) trước động từ, thường kèm 呢 (ne) cuối câu cho giọng thân mật. Câu tiếp diễn không đi cùng 了, vì 了 mang nghĩa đã xong.

Cuối cùng là bốn động từ năng nguyện đứng trước động từ chính: 想 (xiǎng - muốn, nhớ), 要 (yào - muốn, cần, định), 会 (huì - biết làm, sẽ), 能 (néng - làm được trong hoàn cảnh cụ thể). Phủ định đặt 不 trước chúng; khi từ chối làm gì hãy nói 不想, đừng nói 不要 vì 不要 nghĩa là "đừng".

Từ chức năng HSK 1 nên thuộc lòng

Mười bốn từ dưới đây là chất keo ngữ pháp của bậc 1. Chúng không mang nhiều nghĩa thực nhưng quyết định câu đúng hay sai, nên hãy nghe phát âm và tự đặt một câu cho mỗi từ.

Đọc thành tiếng từng ví dụ trong bài, đừng chỉ đọc hiểu. Nếu chưa chắc thanh điệu, dán câu vào công cụ chuyển pinyin để đối chiếu; còn nếu bạn học từ vạch số 0 thì đi lộ trình nhập môn trước khi vào bài HSK 1.